DÂN TỘC VÀ VĂN HÓA

Khi ra Hà Nội chơi, lang thang ở Hồ Tây, một cảnh quan đẹp và thơ mộng ở Hanoi với một cô gái trẻ – tiến sĩ ngôn ngữ học làm việc ở một Bộ quan trọng – bất chợt nàng hỏi tôi:
– Tại sao dân tộc Việt Nam trong lịch sử bị nhiều kẻ đô hộ, nhưng họ lại nhạy cảm với sự đô hộ của dân tộc này hơn so với các kẻ xâm lược khác của dân tộc khác như Nhật, Pháp…?
Tôi trả lời:
– Vấn đề là sự xâm lược đó có kèm theo sự hủy diệt văn hóa của dân tộc bị đô hộ hay không? Nếu một dân tộc bị xâm lược và đồng thời bị xóa sổ về văn hóa thì sự căm thù sẽ mãnh liệt hơn nhiều.
Từ sau câu chuyện đó, tôi đã giành thời gian của minh suy nghĩ về khái niệm dân tộc và văn hóa. Đó cũng chính là tựa của bài viết này.

Sự hình thành một dân tộc luôn luôn kèm theo sự hình thành những giá trị văn hóa truyền thống với dân tộc đó. Và đó là một trong những yếu tố quan yếu để làm nên bản sắc của một dân tộc phân biệt với dân tộc khác. Bởi vậy, việc bảo vệ những giá trị văn hóa của một dân tộc và sự phá hủy những giá trị văn hóa chính là sự quyết định cho tính tồn vong của một dân tộc.
Nhưng thế nào là nội dung của khái niệm “văn hóa” và “dân tộc”. Về nội dung của khái niệm văn hóa, hiện nay trên thế giới có gần 400 định nghĩa khác nhau. Chúng ta sẽ bàn sau trong bài viết này. Nhưng định nghĩa thế nào là một dân tộc là một vấn đề đã được đặt ra.
Trước đây – hay nói chính xác hơn là từ lâu, những nhà nghiên cứu dân tộc học Việt Nam đã đưa ra một định nghĩa về khái niệm “dân tộc” như sau:

Nội dung trích dẫn
Các nhà khoa học từ lâu đã đi đến thống nhất dựa vào 3 tiêu chí để xác định thành phần dân tộc ở nước ta:
1- Sự cộng đồng về mặt ngôn ngữ (đã là một dân tộc phải hiểu được tiếng nói của nhau).
2- những nét tương đồng về văn hoá (đây là một cái khó-vì cũng có khi cùng một dân tộc nhưng khi tách ra khỏi cộng đồng mấy chục năm sẽ khác đi).
3- ý thức tự giác tộc người (thể hiện qua tộc danh tự gọi)- (TS Lưu Hùng- Phó GĐ Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam)


Hao Kim Anh – (Theo Nhân Dân)
Bài viết: Hội thảo về người Nguồn: Có nên xác định lại thành phần dân tộc?
http://www.lyhocdongphuong.org.vn/diendan/…amp;#entry40305
Bài số 8 do Trần Phương đăng.

Có thể định nghĩa trên đã có từ lâu, từ lâu lắm. Có thể từ hàng 30 – 40 năm trước, khi mà khái niệm về thuyết di truyền bắt đầu được giảng dạy chính thức ở Việt Nam thay cho học thuyết Mit su rin do Lư Sen cô đề xướng. Bởi vậy, nó không hoàn chỉnh. Nhưng sự định nghĩa một khái niệm đã cho thấy những nhà nghiên cứu dân tộc học ngày xưa ấy rất chính danh. Tức là họ đã đưa ra một tiêu chí để xem xét vấn đề mà họ đặt ra. Sự phát triển của tri thức có thể sẽ đặt lại vấn đề những tiêu chí của họ. Nhưng tính chính danh đã chứng tỏ tinh thần nghiêm túc trong nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, những tiêu chí đó phải giải thích được những vấn đề liên quan thì mới chứng tỏ được tính khách quan của nó. Sự phát triển của cuộc sống và những mối quan hệ xã hội , khiến cho các tiêu chí đó phải xem xét lại. Chúng ta lần lượt xem xét từng tiêu chí và so sánh với các hiện tượng liên quan trong cuộc sống hiện đại.
Tiêu chí thứ nhất:
1- Sự cộng đồng về mặt ngôn ngữ (đã là một dân tộc phải hiểu được tiếng nói của nhau).
Tiêu chí này không giải thích và phân biệt được tính đa sắc tộc trong một quốc gia , có ngôn ngữ thống nhất.
Thí dụ: Tại một số quốc gia Châu Phi hiện nay, trước đây là thuộc địa Pháp, họ chỉ nói tiếng Pháp. Tất nhiên họ không thuộc chủng tộc Gaulois. Hoặc như ở Hoa Kỳ, Tiếng Anh được dùng phổ biến cho tất cả các sắc tộc trên Hợp Chủng Quốc thì điều đó không hình thành dân tộc Mỹ.
Do đó, tiêu chí thứ nhất là không hợp lý.
Tiêu chí thứ hai:

2- những nét tương đồng về văn hoá (đây là một cái khó-vì cũng có khi cùng một dân tộc nhưng khi tách ra khỏi cộng đồng mấy chục năm sẽ khác đi).
Tạm thời chung ta chưa bàn về tiêu chí này vì liên quan đến khái niệm văn hóa chính là một vấn đề được đặt ra cho bài viết này. Bởi vì, chỉ khi xác định được khái niệm văn hóa thì chúng ta mới bàn được về “những nét tương đồng về văn hoá” để xác định tính dân tộc.
Tiêu chí thứ ba:
3- ý thức tự giác tộc người
Ý thức tự giác tộc người được hình thành và xác định khi con người của dân tộc đó và sống trong một cộng đồng dân tộc nào đó, thì mới hình thành ý thức tự giác tộc người. Chúng ta giả thiết rằng: Nếu một con người thuộc một chủng tộc khác về mặt di truyền sinh học, sinh ra và lớn lên trong một tộc người khác và không biết cội nguồn thì có thể được coi là chính chủng tộc đó không?
Thí dụ: Những đứa trẻ làm con nuôi người nước ngoài, lớn lên trong cộng đồng dân tộc khác, văn hóa và tiếng nói khác. Chúng cũng không được biết xuất xứ dân tộc, hoặc mơ hồ về xuất xứ dân tộc thì liệu chúng có thể có ý thức tự giác dân tộc không – cho dù sau này chúng lớn lên và biết mình là dân Á Đông, không phải dân Tây.
Tôi đã gặp một cô bé người da trắng, ngoại hình đặc chủng da trắng, nhưng mặc bộ quần áo dân tộc và cùng với những người phụ nữ dân tộc đi làm mương. Cháu cười đùa vô tư và vui vẻ. Cô bé đó là sản phẩm của chợ tình Sapa. Lớn lên, cô gái đó sẽ ý thức tộc người vì ngoại hình (gen di truyền sinh học) của mình không phải người dân tộc Tày Mường, nhưng cội nguồn sẽ ở đâu? Normandi, Xason hay Gaulois?
Do đó, có thể nói rằng tiêu chí thứ ba không chặt chẽ và nó lại liên quan đến văn hóa là vấn đề sẽ trình bày sau đây.
Còn tiếp 

Bài này đã được đăng trong Các Đề Tài Khác. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.